NOBCO E-MAGAZINE 12 APRIL 2012
  NOBCO E-MAGAZINE APRIL 2012 PRINT  
 

De techniek: Socratisch Coachen

Hilde Veraart-MaasDe rubriek 'De bijdrage van...' is een open podium waar professionals uit de coachbranche hun visie kunnen beschrijven over ontwikkelingen binnen de coachwereld. 

De techniek: Socratisch Coachen 

Er zijn vele diverse stromingen, methoden en zienswijzen binnen de coachingswereld. Vele beroepscoaches hebben zich gespecialiseerd op basis van een bepaalde filosofie. Een van de technieken is 'Socratisch Coachen'. We hebben Hilde Veraart-Maas (schrijfster van o.a. het boek 'Jezelf Socratisch Coachen' en NOBCO/ EMCC European Master Practitioner Coach) gevraagd om in eigen woorden uiteen te zetten wat deze techniek inhoudt en hoe coaches deze kunnen inzetten in de eigen coachpraktijk. 

Door: Hilde Veraart-Maas 

Wie anders dan Socrates leerde ons de kunst van het vragen stellen? Hij deed dat al 2500 jaar geleden, dus de eerste pijler waarop socratisch coachen gebaseerd is, is bepaald niet nieuw. Naast socratische vragen is de tweede pijler de Rationeel Emotieve Therapie (“RET”), een psychotherapeutische methode die Albert Ellis al sinds de jaren vijftig in de vorige eeuw ontwikkelde. De tweede pijler is evenmin nieuw. 

SocratesSocrates meets Ellis 

Socratische vragen zijn binnen de RET essentieel, maar wat goede socratische vragen precies zijn, bleef voor mij diffuus: ze worden intuïtief gesteld of aan de hand van lijstjes met voorbeeldvragen. Christine Padesky, een vooraanstaand cognitief therapeute, kreeg diezelfde vraag vele malen van haar studenten, toch ervaren therapeuten. Op grond van literatuurstudie komt zij tot de slotsom dat nog niemand zich over die vraag gebogen heeft. Reden voor mij om aan de hand van psychologische en filosofische literatuur te onderzoeken: wat maakt een vraag tot een goede socratische vraag? 

Albert EllisZo kreeg het socratisch coachen verder gestalte. Structuur, fasering en technieken zijn ontleend aan de RET; het systematisch inzetten van socratische vragen door het hele coachingstraject bleek daarop een waardevolle aanvulling. Deze verbinding was wel nieuw. Werkgerelateerde problemen zijn  weliswaar anders dan de vragen binnen de psychotherapie; de kracht van gedachten verschilt echter niet. Steeds opnieuw was ik weer verwonderd om te merken hoe met deze methode coachees al na een paar gesprekken tot geheel nieuwe gezichtspunten kwamen. Na een reeks workshops en trainingen heb ik al die kennis en ervaringen van en met coachees én deelnemers samengevoegd in het boek “Socratisch Coachen” (2006). 

De twee pijlers: RET en socratische vragen

  1. 1. RET

De RET pretendeert niet oorzaken ongedaan te maken, maar leert iemand adequaat met een probleem om te gaan door onderscheid te maken tussen dingen willen en dingen moeten. Uitgangspunt is dat niet de gebeurtenis zelf, maar de betekenis die iemand daaraan toekent, bepaalt wat iemand voelt of hoe hij handelt. 

Figuur 1 laat -sterk vereenvoudigd- het ABC-model van de RET aan de hand van een simpel voorbeeld zien, namelijk wat er gebeurt als je schrikt van een muis. Niet het muisje zelf roept angst op: dat gebeurt vanuit de gedachten die het zien van die muis oproept, en die op hun beurt het voelen en handelen bepalen. De een raakt in paniek, de ander zet het diertje rustig buiten. 

model RET

Figuur 1: ABC-model volgens de RET

Als gedachten ‘irrationeel’ zijn (dat wil zeggen: blokkerend), dragen die bij aan emotionele problemen, zodat we het voelen en handelen het best kunnen aanpakken door het denken te veranderen. 

Irrationele gedachten zijn terug te voeren tot drie eisen:

  • Ik moet (het goed doen, gewaardeerd worden)
  • Anderen moeten (mij eerlijk en netjes behandelen)
  • Het leven moet (aangenaam en comfortabel zijn).

Coach en coachee onderzoeken de gebeurtenis, gevoel, gedrag en onderliggende gedachten. Irrationele gedachten worden “uitgedaagd”, dat wil zeggen op houdbaarheid getoetst. Als de coachee de irrationele overtuigingen kan omzetten in rationeel denken wordt aan nieuw gedrag en gevoel gewerkt. Rationeel denken wil overigens niet persé zeggen dat iemand de situatie nu ineens prettig gaat vinden, maar het blokkeert hem niet langer. Roderik Bender heeft in deze rubriek al eerder een heldere uiteenzetting over de RET gegeven (klik hier voor: Artikel Roderik Bender). 

2. Socratische vragen

Socrates had het talent om te luisteren en spontaan door te vragen. Zo ontdekte de ander zelf of zijn mening stand hield. Socratische vragen zijn kritische, korte vragen die direct inhaken op wat de coachee zegt. Ze helpen de coachee bij een goede beeldvorming, om het probleem in een nieuw perspectief te plaatsen zodat hij zijn mening opnieuw kan bepalen. 

Socratische vragen zijn te onderscheiden naar begripsverhelderende, toetsende en hypothetische vragen. In de beeldvormende fase, waarin we gebeurtenis, gedachten, voelen en handelen opsporen, worden begripsverhelderende vragen gesteld: “wat maakt het zo lastig?”. Bij de beeldvorming, maar zeker bij het uitdagen, gebruiken we toetsende vragen: “Klopt het? Helpt het?” (“Is het altijd lastig? Komt het ook voor dat het soepeler gaat?”). Bij het omzetten van irrationele naar rationele gedachten helpen de hypothetische vragen om nieuwe mogelijkheden te ontdekken. 

Socratische onwetendheid

Als de coach de vragen stelt vanuit een oprecht niet-weten (‘socratische onwetendheid’) komen ze dichtbij, op een niet bedreigende manier. Dat gebeurt als de coach de ander wil begeleiden bij het ontdekken en zo nodig bijstellen van zijn mening: “guided discovery”. Zodra een coach de coachee naar een oplossing wil loodsen (“changing minds”) worden zulke vragen als dwingend ervaren met defensieve reactie als gevolg. 

De coachee is zelf actief: hij weet zelf het beste wat goed voor hem is. Een deelnemer aan de training omschreef socratisch coachen treffend: “coachen met je handen op je rug”. Als coach ben je verantwoordelijk voor het proces, maar niet voor ‘een goed gesprek’ of voor een goede volgende vraag. Wie nadenkt over zijn volgende vraag vergeet te luisteren. De coach volgt de coachee, vindt niets vanzelfsprekend en haakt direct in op wat deze zegt. Dat wil niet zeggen dat iemand vrijblijvend van alles kan roepen. De coachee wordt wel degelijk verantwoordelijk gesteld voor zijn perceptie met behulp van doorvragen op de beelden, gedachten en overtuigingen: wat maakt dat…? hoe helpt het je…?

Dat is ook de reden waarom zoveel mensen zich thuis voelen bij deze methode; ze merken dat ze veel beter coachen door de oplossing vanuit de persoon zelf te laten komen in plaats van het ongewild geven van adviezen en suggesties, die de kern van de vraag niet wezenlijk raken.

Wanneer is socratisch coachen zinvol?

Socratisch coachen is in twee situaties bij uitstek effectief.

Ijsbergmodel McLellandDe eerste situatie doet zich voor als de coachee generaliserende uitspraken doet, waarin al een oordeel verpakt zit. Dit kunnen expliciete uitingen van irrationele gedachten zijn, maar ook uitspraken in termen van moeten / eisen, van beelden, vooronderstellingen en aannames. Als iemand moedeloos zegt: “De cultuur hier verander je toch niet!”, helpen reguliere gesprekstechnieken meestal niet veel verder. Wie het ijsbergmodel van McLelland kent, weet dat dat signalen zijn om eerst te werken aan het denken en voelen: het deel onder de waterspiegel. 

Dat zijn de momenten om met begripsverhelderende of toetsende vragen te onderzoeken wat iemand bedoelt, en of dat altijd opgaat. Als de coach niets vanzelfsprekend vindt, maar vraagt naar verheldering of toetst, gaat de coachee openingen zien en zelf zijn beeld nuanceren. 

De tweede situatie doet zich voor als een coachee zelf geen probleem ervaart of zich gestuurd voelt. Socratisch coachen helpt dan om diegene verantwoordelijkheid te laten nemen voor de oplossing. Uitgangspunt is dat de coachee competent is: vanuit zijn achtergrond kan hij niet anders dan die situatie waarnemen en interpreteren zoals hij dat doet. 

Wondervraag en andere technieken

De eerste stap is om de coachee serieus te nemen en erkenning te geven. Als de druk van de ketel is volgt de wondervraag. Dit is een hypothetische vraag, waarmee de ideale situatie concreet wordt gemaakt. Onderdeel van die ideaalsituatie is de doorlopende wisselwerking met de omgeving: hoe nemen de anderen de coachee dan waar, welk effect heeft dat weer op de coachee? Door de gedetailleerde uitwerking gaat de nieuwe situatie leven, ontdekt de coachee kansen en wordt de focus verlegd van probleem naar oplossing. Deze wondervraag is ontleend aan het oplossingsgericht werken. 

Naast socratische vragen worden verschillende technieken gebruikt uit RET, NLP en oplossingsgericht werken. Technieken die erop gericht zijn om de implicaties van aannames en overtuigingen, die vaag zijn maar waar iemand zich wel aan vast houdt, zichtbaar te maken. Informatie verzamelen, meerdimensionaal evalueren, kansberekening, kosten-batenanalyse en/of visualiseren / imagineren, allemaal technieken die verhelderend werken en het probleem tot hanteerbare proporties terugbrengt. Voor menigeen brengen zulke technieken een eyeopener. 

Socratisch coachen is meer ….

Socratisch coachen heeft zich binnen een paar jaar een eigen plek verworven onder coaches, HR-managers én leidinggevenden. 

Ik pas de methode toe in werkgerelateerde situaties zoals (team)conflicten, dilemma’s, een gebrek of juist een overmaat aan zelfvertrouwen, omdat mijn achtergrond in HRM, cultuurverandering en leiderschap ligt. Toch krijg ik vaak enthousiaste reacties van coachees en cursisten die er in de persoonlijke sfeer, ook binnen eigen gezin of vriendenkring, veel baat bij hebben en zelfs met hun kinderen een beter contact opbouwen. Socratisch coachen is door de manier van luisteren en vragen stellen op veel meer levensterreinen dan - in mijn praktijk - werksituaties toepasbaar. 

Socratisch CoachenSocratisch coachen is meer dan een methode voor coaches om coachees of medewerkers te begeleiden: het wordt een grondhouding. Zelfreflectie, het onderzoeken wie een probleem heeft met wat, in hoeverre iemand zelf een probleem ervaart en zich verantwoordelijk voelt, is een belangrijke fase in het proces, die je helpt om vanaf een afstandje de situatie te analyseren. Die zelfreflectie biedt nieuwe gezichtspunten. Zo kan het ook worden gebruikt als een methode om je eigen vragen aan te pakken. Ervaren coaches merken dat het hen in nog geen half uur nieuwe inzichten en oplossingsrichtingen brengt. Gekoppeld aan het oprecht willen weten, respect voor de ander, aandacht voor het denken en voelen, luisteren naar en inhaken op de antwoorden, stimuleren tot nadenken wordt het vooral een houding die rust geeft en rust uitstraalt. Met deze houding ben je in staat de situatie te beheersen in plaats van beheerst worden door de situatie.

Juist omdat socratisch coachen, als methode én als attitude, zoveel meer toepassingsmogelijkheden kent dan coaching alleen, verwerft het zich meer en meer blijvend een eigen plaats onder coaches, managers, adviseurs en HRM. 

---

Hilde Veraart-Maas is NOBCO/EMCC European Master Practitioner Coach en geeft trainingen socratisch coachen voor coaches, managers en adviseurs. Zij schreef drie boeken over socratisch coachen. Zie voor meer informatie: www.socratischcoachen.nl
 
Bronnen:
  • Ellis, A en R. Harper (1998). Gevoel en Verstand. Swetz & Zeitlinger, Lisse.
  • Jacobs, G. (2008). Rationeel-emotieve therapie. Uitg. Bohn, Stafleu, van Loghum, Houten.
  • Jong, P. de en I. Kim Berg (2004). De Kracht van Oplossingen. Uitg. Harcourt, Lisse.
  • Veraart-Maas, H. (3e herz. dr. 2009). Socratisch Coachen. Uitg. Nelissen, Barneveld.
  • Veraart-Maas, H. (2010). Jezelf Socratisch Coachen in werksituaties. Uitg. Nelissen, Barneveld.


 
 
©Copyright Stichting NOBCO       Postbus 1167       3860 BB Nijkerk       033-2473428       E-mail: info@nobco.nl

Het e-Magazine is een uitgave van de NOBCO. Aan de samenstelling en de inhoud van deze nieuwsbrief wordt de uiterste zorg besteed. NOBCO aanvaardt geen aansprakelijkheid voor de juistheid of volledigheid hiervan, dan wel voor de directe of indirecte gevolgen van handelen of nalaten op basis van deze uitgave. © NL 2012.